در این مقاله بهصورت تخصصی به دو اختلال مهم زبانی؛ دیسفازی (Dysphasia) و آفازی (Aphasia) میپردازیم. دیسفازی میتواند رشدی یا اکتسابی باشد و توانایی کودک یا بزرگسال را در درک و تولید زبان تحتتأثیر قرار دهد. اما آفازی همیشه نتیجه آسیب مغزی است و معمولاً پس از سکته، ضربهبهسر، تومور یا بیماریهای نورولوژیک بروز میکند.
هر دو اختلال انواع متفاوتی مانند بیانی، ادراکی، مختلط (گلوبال) و آنومیک دارند و ممکن است با نشانههایی مثل مشکل در جملهسازی، ضعف در درک گفتار، سختی در واژهیابی، اختلال خواندن و نوشتن همراه باشند.
تشخیص این اختلالات از طریق معاینه بالینی دقیق، ارزیابیهای گفتاردرمانی، تستهای استاندارد زبان و گفتار و در موارد لازم تصویربرداری مغزی انجام میشود.
گفتاردرمانی مهمترین روش درمان دیسفازی و آفازی است. برنامههای درمانی شامل تمرینات هدفمند، تکنیکهای تقویت زبان بیانی و دریافتی و مشارکت فعال خانواده است که به بهبود عملکرد ارتباطی فرد کمک میکند.
| ویژگی | دیسفازی (Dysphasia) | آفازی (Aphasia) |
|---|---|---|
| تعریف | اختلال در درک یا تولید زبان به دلیل مشکلات رشدی یا آسیب مغزی | اختلال حاد و اکتسابی در زبان که ناشی از آسیب مغزی است |
| علت اصلی | اختلالات رشدی، سکته، ضربه مغزی، تومور، بیماریهای نورولوژیک | سکته، آسیب مغزی، تومور، عفونت، بیماریهای عصبی پیشرونده |
| زمان بروز | ممکن است از کودکی (بهصورت رشدی) یا بعد از آسیب مغزی آغاز شود | معمولاً بعد از آسیب مغزی ناگهانی یا پیشرونده (مثلاً سکته مغزی) بروز میکند |
| نوع اختلال زبانی | مشکلات در بیان، درک زبان یا هر دو (بیانی، ادراکی، مختلط) | اختلال در گفتار، درک، خواندن، نوشتن (بیانی، ادراکی، گلوبال، آنومیک و…) |
| شایعترین نشانهها | گفتار آهسته، جملات ناقص، دشواری در درک گفتار، مشکلات دستوری، بینظمی واژگانی | ناتوانی در یافتن کلمات، استفاده از واژگان نادرست، درک ضعیف زبان، خطاهای معنایی |
| جمعیت هدف | کودکان (اختلال رشدی) و بزرگسالان (آسیب مغزی) | بیشتر در بزرگسالان دیده میشود، اما ممکن است در کودکان نیز رخ دهد |
| تشخیص | شرح حال + ارزیابی رشد زبان + آزمونهای رشدی (CELF، PLS، TOLD) | شرح حال + تصویربرداری مغز + آزمونهای خاص آفازی (WAB، BDAE) |
| ارزیابی شناختی | برای افتراق از اوتیسم، ADHD، ناتوانی یادگیری و… انجام میشود | افتراق از دمانس، دیزآرتری، آپراکسی گفتار، بیماریهای نورولوژیک |
| درمان اصلی | گفتاردرمانی طولانیمدت با تمرکز بر رشد زبان و تقویت ارتباط | گفتاردرمانی تخصصی برای ترمیم زبان آسیبدیده و بازآموزی مهارتهای زبانی |
| پیشآگهی درمان | در کودکان با مداخله زودهنگام بسیار بهتر؛ نیاز به صبر و پیوستگی جلسات | بسته به سن، نوع آسیب مغزی و شروع زودهنگام درمان، امکان بهبود نسبی وجود دارد |
| نکات کلیدی درمان | تمرینات ساختار واژگانی، تقویت جملهسازی، بازیهای زبانی، حمایت خانوادگی | تمرین تکرار، نامیدن اشیا، تمرین نوشتاری و شنیداری، برنامه توانبخشی چندوجهی |
| پیشنهاد مراجعه به متخصص | در صورت مشاهده تأخیر زبان در کودک، پاسخ نادرست به سوالات، یا اختلال گفتار طولانیمدت | بهمحض پایداری وضعیت بیمار بعد از آسیب مغزی، برای گفتاردرمانی مراجعه شود |
دیسفازی چیست؟
دیسفازی (Dysphasia) یک اختلال زبانی است که توانایی تولید و درک گفتار را تحت تأثیر قرار میدهد. این اختلال میتواند مشکلاتی در خواندن، نوشتن و حتی برخی حرکات بدن ایجاد کند. برای درک بهتر تأثیر دیسفازی، لازم است با انواع آن آشنا شوید:
انواع دیسفازی
دیسفازی بیانی
در این نوع، فرد درک زبان دیگران را بهخوبی دارد اما در بیان کلمات و جملهسازی مشکل دارد و نمیتواند افکار خود را به راحتی منتقل کند.دیسفازی ادراکی
فرد ممکن است بتواند صحبت کند، اما در درک گفتار دیگران دچار مشکل است و مفهوم جملات برایش سخت قابل فهم میشود.دیسفازی مختلط (Mixed)
فرد مبتلا هم در درک گفتار و هم در بیان زبان خود مشکل دارد و توانایی استفاده از زبان برای برقراری ارتباط محدود میشود.
نشانههای شایع دیسفازی
اینکه دیسفازی چه علائم و نشانههایی با خود بههمراه میآورد، تا حد زیادی وابسته به محل و شدت آسیبدیدگی مغز است. بهطور کلی، علامتهای رایج این اختلال شامل موارد زیر میشوند:
- صحبتکردن با تککلمات و حذف کلمات کوچک مانند حروف اضافه؛
- مشکل در پیداکردن کلمات در هنگام صحبتکردن؛
- وجود اشتباهات دستوری در زمان صحبتکردن؛
- استفاده از کلمات بیمعنی و بدون مفهوم؛
- دشواری در تکلم یا آهسته حرفزدن؛
- پاسخهای نادرست به سوالات ساده؛
- نیاز به زمان برای درک گفتار؛
- مشکل در درک گفتار سریع؛
- بههم ریختن ترتیب کلمات؛
- آگاهینداشتن از خطاها؛
- مشکل در درک گفتار.
علل دیسفازی
دیسفازی یکی از اختلالات گفتاری است که زمانی رخ میدهد که بخشهایی از مغز مسئول تولید و درک زبان دچار آسیب شوند. عوامل متعددی میتوانند باعث آسیب مغزی و بروز دیسفازی شوند، از جمله:
سکته مغزی: قطع خونرسانی به مغز باعث آسیب به نواحی کنترل زبان میشود و دیسفازی ایجاد میکند.
آسیب مغزی (TBI): ضربه به سر، تصادف یا مصدومیتهای ورزشی میتواند نواحی مغز مرتبط با گفتار را مختل کند.
تومورهای مغزی: رشد تومور در نزدیکی مناطق زبانی مغز باعث اختلال در تولید و درک گفتار میشود.
عفونتهای مغزی: التهابات مغز مانند انسفالیت یا مننژیت میتوانند عملکرد زبانی مغز را مختل کنند.
بیماریهای نورولوژیک: بیماریهایی مانند صرع، اماس و آلزایمر میتوانند دیسفازی را بههمراه داشته باشند.
همچنین، اگر دیسفازی ناشی از اختلالات رشدی باشد، زبان کودک بهطور طبیعی رشد نمیکند و مشکلات گفتاری متنوعی ایجاد میشود. این نوع دیسفازی ممکن است در مسیر رشد طبیعی یا به دلایل ژنتیکی ایجاد شود.
دیسفازی در کودکان و بزرگسالان
دیسفازی میتواند هم در کودکان و هم در بزرگسالان بروز کند. شناخت تفاوتهای بروز دیسفازی در هر رده سنی اهمیت بالایی دارد تا تشخیص و درمان دقیقتری انجام شود.
در کودکان: دیسفازی اغلب ناشی از اختلالات رشدی یا ژنتیکی است و باعث تأخیر در یادگیری زبان، مشکلات جملهسازی، واژهیابی و اختلال در خواندن و نوشتن میشود.
در بزرگسالان: دیسفازی معمولاً به دلیل آسیب مغزی اکتسابی مانند سکته، ضربه، تومور یا بیماریهای نورولوژیک رخ میدهد و توانایی فرد در درک و تولید گفتار کاهش مییابد.
با توجه به این تفاوتها، برنامههای گفتاردرمانی و توانبخشی در هر گروه سنی باید متناسب با نیازها و سطح توانایی فرد طراحی شود.
| ویژگی | دیسفازی کودکان | دیسفازی بزرگسالان |
| علت | معمولاً رشد نامناسب زبان در کودکان دیرگو، علتهای غیرآسیبی | آسیب مغزی مثل سکته، ضربه، تومور |
| شروع نشانهها | در دوران رشد زبان، اوایل کودکی | بعد از آسیب مغزی یا بیماری |
| مشکلات زبانی | تاخیر در یادگیری زبان، مشکلات ساختاری و واژهای | مشکل در تولید و درک زبان، واژهیابی |
| درمان لازم | گفتاردرمانی طولانیمدت | توانبخشی عصبی و گفتاردرمانی |
آفازی چیست؟
اغلب آفازی (Aphasia) و دیسفازی (Dysphasia) با هم اشتباه گرفته میشوند، اما تفاوتهای مهمی دارند. آفازی یک اختلال زبانی است که در اثر آسیب به مغز ایجاد میشود. این آسیبها میتوانند ناگهانی، مانند سکته مغزی، یا پیشرونده، مانند بیماریهای نورولوژیک، باشند و باعث اختلالات جدی در خواندن، نوشتن و درک گفتار دیگران میشوند.
انواع آفازی
آفازی بیانی
فرد میتواند گفتار دیگران را درک کند، اما در بیان روان و صحیح کلمات دچار مشکل است.آفازی ادراکی
فرد قادر به صحبت کردن است، اما جملات یا کلمات او بیربط و بیمعنا هستند و مفهوم دقیق منتقل نمیشود.آفازی گلوبال (جهانی)
در این نوع، هم درک گفتار و هم بیان زبان بهشدت آسیب میبینند و ارتباط کلامی به میزان قابل توجهی محدود میشود.آفازی آنومیک
فرد در یافتن واژههای مناسب هنگام صحبت کردن مشکل دارد و اغلب کلمات را جایگزین یا حذف میکند.
به نقل از وب سایت رسمی کلینیک کلیوند :
“Aphasia is a communication disorder that results from damage to parts of the brain that are responsible for language. It can affect speaking, understanding, reading, and writing. Dysphasia is a less commonly used term and often refers to milder impairments.”
ترجمه فارسی:
آفازی یک اختلال ارتباطی است که در نتیجه آسیب به بخشهایی از مغز که مسئول زبان هستند ایجاد میشود. این اختلال میتواند بر صحبت کردن، درک، خواندن و نوشتن تأثیر بگذارد. دیسفازی اصطلاحی است که کمتر بهکار میرود و اغلب به ناتوانیهای خفیفتر اشاره دارد.
نشانههای شایع آفازی
آفازی هم با نشانههای متنوعی همراه است و بنا به اینکه فرد به کدام نوع آن مبتلا شده، با علائم و عوارض متفاوتی دستوپنجه نرم میکند. از علامتهای شایع آن باید به موارد زیر اشاره کنیم:
- مشکل در یافتن کلمات صحیح و گفتن کلمه اشتباه؛
- تغییر صدای حروف و ساختن کلمات جدید؛
- گفتن کلمات تکی به جای جملات کامل؛
- تشخیصندادن آسان نام یک شیء؛
- دشواری در درک معنی کلمات؛
- ناتوانی در استفاده از اعداد؛
- درکنکردن زبان نوشتاری؛
- ناتوانی در شمردن پول.
دلایل بروز آفازی
آسیبدیدن مناطقی از مغز که کنترل گفتار را بهعهده دارند، باعث بروز آفازی میشود. از شایعترین دلایل ایجاد این اختلال باید به موارد زیر اشاره کنیم:
- سکته مغزی؛
- عفونت مغزی؛
- صرع و میگرن؛
- التهابات مغزی؛
- تومورهای مغزی؛
- بیماریهای مادرزادی؛
- پرتودرمانی یا شیمیدرمانی؛
- آسیب تروماتیک مغزی (TBI)؛
- بیماریهای ژنتیکی مثل ویلسون؛
- بیماریهای عصبی پیشرونده مانند زوال عقل و بیماری آلزایمر؛
- حملات ایسکمیک گذرا (TIA)، یعنی قطع موقتی جریان خون به مغز؛
- سمها و زهرها (مانند مسمومیت با مونوکسید کربن یا مسمومیت با فلزات سنگین).
آفازی در کودکان و بزرگسالان
آفازی (Aphasia) میتواند هم در کودکان و هم در بزرگسالان رخ دهد. با این حال، علائم، شدت و شیوه بروز آن در هر گروه سنی متفاوت است. شناخت این تفاوتها برای تشخیص دقیق و طراحی برنامه درمانی مناسب اهمیت دارد.
تفاوتهای آفازی در کودکان و بزرگسالان
| رده سنی | ویژگیها و شیوه بروز |
|---|---|
| کودکان | معمولاً ناشی از اختلالات رشدی یا آسیب مغزی زودهنگام است؛ ممکن است رشد زبان به تأخیر بیفتد و مشکلات جملهسازی، واژهیابی و خواندن و نوشتن مشاهده شود. |
| بزرگسالان | اغلب به دلیل آسیب مغزی اکتسابی مانند سکته، تروما یا تومور ایجاد میشود؛ باعث کاهش توانایی درک و تولید گفتار، اختلال در واژهیابی و اختلالات نوشتاری میشود. |
تفاوت دیسفازی و آفازی چیست؟
تا اینجا با دیسفازی (Dysphasia) و آفازی (Aphasia) آشنا شدید و احتمالاً شباهتهای زیادی بین آنها دیدهاید. در این بخش، تفاوتهای کلیدی دیسفازی و آفازی را بررسی میکنیم تا بتوانید راحتتر هر یک از این اختلالات زبانی را شناسایی و مقایسه کنید.
میزان آسیب مغزی:
دیسفازی اغلب اختلال خفیف تا متوسط است و میتواند ناشی از آسیب جزئی یا اختلالات رشدی باشد.
آفازی معمولاً ناشی از آسیب شدید یا گسترده مغز است و اختلالات جدی در گفتار و درک زبان ایجاد میکند.
علت بروز:
دیسفازی میتواند رشدی (در کودکان) یا اکتسابی (در بزرگسالان) باشد.
آفازی همیشه اکتسابی است و ناشی از سکته، ضربه مغزی، تومور یا بیماریهای نورولوژیک است.
شدت اختلال زبانی:
دیسفازی معمولاً باعث مشکلات جزیی در جملهسازی، واژهیابی و درک گفتار میشود.
آفازی میتواند درک و بیان زبان را به شدت مختل کند و انواعی مانند گلوبال یا آنومیک ایجاد نماید.
روش درمان و توانبخشی:
هر دو اختلال نیازمند گفتاردرمانی و تمرینات توانبخشی هستند، اما برنامه درمانی آفازی معمولاً شدت بیشتری دارد و طول دوره درمان طولانیتر است.
| ویژگی | دیسفازی | آفازی |
| تعریف | اختلال کلی در تولید یا درک زبان، صرفنظر از علت | اختلال خاص در عملکرد واژگان ناشی از آسیب مغزی |
| دامنه | اصطلاح گستردهتر، شامل مشکلات واژگانی ناشی از عوامل مختلف (از جمله رشدی و غیرآسیبی) | زیرمجموعهای از دیسفازی، فقط ناشی از آسیب مغزی (معمولاً نیمکره چپ) |
| علت | میتواند ناشی از آسیب مغزی، اختلالات رشدی یا عوامل دیگر باشد | عمدتاً ناشی از آسیب مراکز زبانی مغز (سکته، ضربه، تومور) |
| گستردگی اختلال | شامل مشکلات تولید و درک زبان با طیف وسیعتر علت | محدود به اختلالات واژگانی مرتبط با آسیب مغزی |
| مثال | مشکلات زبان رشدی در کودکان، اختلالات گفتاری غیرمغزی | مشکلات واژگان بعد از سکته مغزی یا ضربه مغزی |
دیسفازی و آفازی چگونه تشخیص داده میشوند؟
تشخیص دیسفازی (Dysphasia) و آفازی (Aphasia) نیازمند بررسی دقیق توسط متخصص گفتاردرمانی یا نورولوژیست است. شناخت دقیق اختلال و تعیین شدت آن، برای طراحی برنامه درمانی مؤثر ضروری است.
مراحل و روشهای تشخیص
معاینه بالینی و مصاحبه با بیمار و خانواده
بررسی تواناییهای گفتاری و درک زبان.
سوال درباره شروع علائم و تغییرات رفتاری یا زبانی.
ارزیابیهای استاندارد گفتار و زبان
تستهای تخصصی برای بررسی جملهسازی، واژهیابی، خواندن و نوشتن.
اندازهگیری میزان تأثیر اختلال بر زندگی روزمره و ارتباطات فرد.
تصویربرداری مغزی
MRI یا CT برای شناسایی آسیبهای مغزی ناشی از سکته، تروما یا تومور.
ارزیابیهای تکمیلی و تخصصی
تستهای روانشناختی و عصبی برای بررسی عملکرد حافظه، توجه و پردازش زبان.
با استفاده از این روشها، متخصص میتواند نوع اختلال (دیسفازی یا آفازی)، شدت و محل آسیب مغزی را تشخیص دهد و برنامه درمانی مناسب شامل گفتاردرمانی و تمرینات توانبخشی را طراحی کند.
درمان و توانبخشی در دیسفازی و آفازی
برای درمان دیسفازی و آفازی از گفتاردرمانی استفاده میشود. در واقع، اصلیترین درمان این دو اختلال، همین روش است و با مراجعه به یک مرکز معتبر و کارشناسانی خبره، قطعاً نتایج خوبی برای بیمار حاصل میشود. گفتاردرمانی در هریک از این دو اختلال روند مخصوص به خود را دارد:
- در دیسفازی: بر رشد بدن تمرکز دارد.
- در آفازی: بر ترمیم زبان آسیبدیده تمرکز دارد.
در تمرینات گفتاردرمانی از روشهای زیر برای بهبود وضعیت اختلالات آفازی و دیسفازی استفاده میشود:
- تقویت درک شنیداری؛
- بازیهای زبانی مختلف؛
- تمرین درک دستور زبان؛
- تمرین تکرار جملات مختلف؛
- تمرینهای تعاملی با افراد دیگر مانند نامبردن اشیا.
از کاردرمانی و فیزیوتراپی (در صورت وجود ضعف عضلانی) هم برای رفع اختلالات استفاده میشود. مدت درمان وابسته به شدت اختلال و میزان پاسخگویی به روشهای منتخب است.
نکات مهم در درمان دیسفازی و آفازی
برای اینکه نتیجه خوبی از درمان دیسفازی و آفازی گرفته شود، باید حتماً به این نکات دقت کنید:
- شروع زودهنگام درمان با نتایج بهتر همراه است.
- همکاری خانواده و اطرافیان بیمار در اثربخشی درمانها نقش مهمی دارد.
- باید صبر و تداوم کافی وجود داشته باشد تا فرایند تدریجی بهبودی مشخص شود.
- پیوستگی جلسات گفتاردرمانی دیسفازی و آفازی و تمرین توانبخشی در منزل به تسریع درمان کمک میکنند.
چه زمانی به گفتاردرمانی مراجعه کنیم؟
مراجعه بهموقع به گفتاردرمان از مهمترین نکات در درمان آفازی و دیسفازی است. هر زمان که متوجه میشوید، توانایی گفتار و زبان کودک با سن او همخوانی ندارد، باید سریعاً برای درمان اقدام کنید. مقایسه با همسنها تا حدی میتواند راهنمای تشخیص نیاز کودک به گفتاردرمانی باشد. برای بزرگسالان هم باید بهمحض اینکه وضعیت پزشکی بعد از مثلاً سکته مغزی به پایداری رسید، گفتاردرمانی را شروع کنید. یادتان نرود که مغز در هفتههای نخست بعد از آسیب، انعطافپذیری بسیار بهتری دارد. با مراجعه به یک مرکز مناسب میتوانید این اختلالات را تحت کنترل درآورید. درمان و بهبودی به بیمار شما بسیار نزدیک است. همین الان، برای شروع دوره گفتاردرمانی فرم زیر را پر کنید تا کارشناسان توان هاب با شما تماس بگیرند و مسیر درمان را بهسادگی آغاز کنید.
منابع:
